Kabinet wil 25.000 rijksbanen schrappen. Wat merkt de burger daarvan?
Het kabinet wil dat de rijksoverheid in 2035 met naar schatting 25.000 voltijdsbanen minder werkt. Politie en Defensie zijn uitgezonderd. Voor burgers en bedrijven wordt vooral belangrijk of zij straks minder formulieren hoeven in te vullen, of langer moeten wachten op een antwoord.
Staatssecretaris Eric van der Burg wil de overheid eenvoudiger organiseren, regels schrappen en meer gebruikmaken van digitalisering en AI. De financiële opdracht is fors: de jaarlijkse bezuiniging moet oplopen tot ongeveer 3,5 miljard euro. De Kamerbrief maakt tegelijk duidelijk dat sneller werken alleen niet genoeg oplevert. Het kabinet zal ook moeten kiezen welk werk de overheid minder of helemaal niet meer doet.
25.000 voltijdsbanen is geen lijst met ontslagen
De personeelsraming gaat over voltijdsbanen, ook wel fte genoemd. Twee mensen die ieder een halve werkweek werken, tellen samen als één fte. Het getal is dus niet hetzelfde als 25.000 individuele werknemers die een ontslagbrief krijgen.
Welke organisaties hoeveel moeten inleveren, staat nog niet vast. De verdeling en de inhoudelijke keuzes worden verder uitgewerkt. De brief bevat geen algemene ontslaglijst. Vertrek door pensionering, het niet opnieuw invullen van vacatures en reorganisaties kunnen elk gevolgen hebben voor de personeelsomvang.
Voor de schaal gebruikt de brief ongeveer 160.000 voltijdsbanen bij departementen, inspecties en uitvoeringsdiensten onder de cao Rijk. Dat is niet de hele publieke sector. Gemeenten, onderwijs en zorg vallen er niet zomaar onder. Ook zelfstandige bestuursorganen vormen een andere categorie. Organisaties zoals UWV zijn daarmee niet automatisch vrijgesteld van bezuinigingen, maar hun personeel mag ook niet zonder meer bij deze 160.000 worden opgeteld.
De historische cijfers laten zien hoe groot de omslag is. In deze rijksdienst groeide het aantal voltijdsbanen van ongeveer 113.500 in 2018 naar 160.000 eind 2025. Dat is circa 41% meer. Die groei vertelt op zichzelf niet hoeveel overbodig werk er is: meer taken, ingewikkeldere regels en nieuwe maatschappelijke problemen kunnen ook meer personeel vragen.
De besparing loopt eerder op dan veel veranderingen klaar zijn
In 2027 staat ongeveer 900 miljoen euro aan bezuinigingen op het ambtelijk apparaat in de plannen. In 2030 is dat circa 2,5 miljard en vanaf 2035 ongeveer 3,5 miljard per jaar. Het laatste bedrag is dus een jaarlijkse besparing, niet het totaal over tien jaar.
De rekening omvat meer dan salarissen. Ook externe inhuur, huisvesting, ICT en andere organisatiekosten spelen mee. Wie 3,5 miljard door 25.000 deelt, komt uit op 140.000 euro per voltijdsbaan. Dat is geen gemiddeld ambtenarensalaris. Het combineert een brede bezuiniging met een grove personeelsraming.
Daar zit ook het risico van schijnbesparing. Minder eigen mensen levert weinig op als hetzelfde werk later tegen hogere tarieven wordt ingehuurd. Een nieuw computersysteem kan uiteindelijk geld besparen, maar vraagt eerst om ontwikkeling, invoering en opleiding. De brief erkent dat vernieuwing investeringen kost.
Minder mensen kan alleen met minder werk of meer resultaat per uur
Een eenvoudige rekensom laat zien wat er nodig is. Neem als rekenvoorbeeld 160.000 voltijdsbanen en haal daar 25.000 vanaf. Er blijven 135.000 over. Als de hoeveelheid werk gelijk blijft, moet iedere overgebleven voltijdsbaan gemiddeld ongeveer 18,5% meer werk opleveren. Dat is geen gemeten productiviteitswinst of officiële planning, maar de uitkomst van dezelfde hoeveelheid werk verdelen over minder mensen.
Het kabinet rekent met maximaal 0,5% algemene efficiëntiebesparing per jaar. Daarmee kan volgens de brief ongeveer een derde van de financiële opdracht worden ingevuld. De rest vraagt inhoudelijke keuzes. Een vergunning eenvoudiger maken kan bijvoorbeeld werk wegnemen bij de aanvrager én de behandelaar. Alleen minder behandelaars aanstellen terwijl de procedure gelijk blijft, verandert vooral de wachttijd.
Dat raakt de uitvoeringsdiensten direct. De Belastingdienst en IND kunnen niet zelf besluiten welke wettelijke taken zij laten liggen. Daarvoor moeten politiek en wetgever eerst keuzes maken. Bovendien waarschuwt de brief dat de gevolgen ongelijk worden verdeeld. Voor veel organisaties wordt ongeveer 20% personeelsreductie genoemd. Bij sommige organisaties spelen ook aflopende tijdelijke budgetten mee. Het gemiddelde vertelt daarom niet wat er op één afdeling gebeurt.
Wat wil Van der Burg concreet veranderen?
Een deel van het plan is praktisch: gezamenlijk inkopen, minder verschillende ICT-oplossingen en soberder interne dienstverlening. Voor rijkskantoren komt er op het niveau van de vastgoedportefeuille een norm van een halve werkplek per medewerker, met bepaalde veiligheidsuitzonderingen. Dat vraagt een andere spreiding van aanwezigheid én het daadwerkelijk afstoten van overtollige kantoorruimte.
Daarnaast wil het kabinet jaarlijks minimaal 500 regels schrappen of vereenvoudigen. Het aantal vaste adviescolleges, nu 28, en adviescommissies, ongeveer 150, moet omlaag. Welke organen verdwijnen of samengaan, wordt nog bepaald. Minder adviezen en controles kunnen tijd vrijmaken. Het blijft belangrijk dat kennis en onafhankelijke tegenspraak niet verdwijnen op plaatsen waar ze fouten juist voorkomen.
Het kabinet bereidt ook wijzigingen in de Wet open overheid voor. Daarmee kunnen burgers en journalisten overheidsinformatie opvragen. Het kabinet wil de uitvoering minder arbeidsintensief maken en noemt behoud van transparantie en rechtsbescherming als voorwaarde. De uitwerking bepaalt of informatie makkelijker beschikbaar komt, of dat mensen er juist moeilijker bij kunnen.
Dezelfde trend als bij Microsoft, met een andere verantwoordelijkheid
De bredere beweging is herkenbaar in de vertrekregeling bij Microsoft. Daar stijgt de omzet veel harder dan het aantal medewerkers. Automatisering kan ervoor zorgen dat organisaties groeien zonder evenveel extra mensen aan te nemen. Ook bij de overheid kan dat de instroom van starters raken, bijvoorbeeld wanneer vacatures na vertrek niet worden opgevuld.
De vergelijking heeft wel een grens. Een bedrijf kan zijn diensten, prijzen en klanten kiezen. De overheid moet ook ingewikkelde aanvragen behandelen en burgers helpen die digitaal moeilijk meekomen. Een snellere verwerking van eenvoudige dossiers zegt weinig als complexe gevallen blijven liggen.
AI kan helpen bij het doorzoeken van documenten, het voorbereiden van antwoorden en administratieve verwerking. Daarvoor zijn betrouwbare gegevens, beveiliging en controle nodig. Het kabinet komt in het eerste kwartaal van 2027 met verdere doelen en besparingsplannen voor AI. Er ligt dus nog geen bewezen opbrengst waarmee de hele personeelskrimp kan worden betaald.
De echte toets is wat de burger merkt
Binnen een half jaar moet een meerjarige aanpak volgen; de concrete invulling van de bezuinigingen komt terug bij de Voorjaarsnota. Dan moet duidelijker worden welke taken vervallen, wat de vernieuwing kost en waar minder mensen nodig zijn.
De uitkomst is pas overtuigend als lagere kosten samengaan met minder overbodige handelingen, tijdige beslissingen en bereikbare hulp. Als werk alleen van een overheidsbureau naar de burger of ondernemer verhuist, is het probleem niet opgelost. Een kleinere overheid kan beter werken. De noodzakelijke keuzes moeten daarvoor wel vóór de personeelskrimp worden gemaakt.
Opmerkingen